Thờ Ma Xó – nghi lễ “luyện” vong hồn từ người đã mất?

Dựa vào yếu tố ngũ hành kim, mộc, thuỷ, hoả và thổ, bàn lễ trong phim Ma Xó được sắp xếp theo nguyên lý này để “vận hành” yếu tố tâm linh. Hai đơn vị sản xuất 856 PICTURES và CJ HK Entertainment tiếp tục trình làng cận cảnh hình ảnh bàn thờ cúng ma xó.

Trong đời sống tâm linh dân gian Việt Nam, bàn lễ không đơn thuần là nơi thờ cúng, mà là không gian giao thoa giữa niềm tin, nghi thức và ký ức cộng đồng. Ở mỗi vùng miền, cách bày biện bàn lễ thờ ma mang những sắc thái khác nhau, phản ánh điều kiện tự nhiên, tập quán sinh hoạt và quan niệm riêng về linh hồn và thế giới vô hình.

Tại Hà Giang, người Mông có tục cúng ma khô, hay còn gọi là lễ tôn hồn, được thực hiện sau khi người chết đã chôn cất đủ mười hai ngày. 

Trong khi đó, với người Xinh Mun, nghi lễ Mạng Ma lại xuất phát từ quan niệm rằng con người chỉ khỏe mạnh khi các linh hồn hội tụ đầy đủ, và bệnh tật hay tai ương là dấu hiệu của hồn vía bị lưu lạc. Nghi lễ được tổ chức nhằm gọi hồn, cầu sức khỏe cho con người, gia súc và cả thầy mo. 

Ngoài ra còn có lễ quét ma (đuổi ma) của người Phù Lá, lễ cúng ma của người Khơ Mú… để cầu những điều may mắn.

Dù hình thức khác nhau, các nghi lễ thờ ma trong đời sống dân gian gần như chia sẻ một điểm chung: niềm tin vào những linh hồn không nơi nương tựa, những vong hồn cần được gọi tên, an ủi và dẫn đường để không quấy nhiễu người sống. Có nơi đặt bàn lễ sát đất, ở góc khuất trong nhà để tránh dương khí; có nơi chỉ dùng nhang, nước lã và bát gạo; nơi khác lại coi trọng đèn dầu, giấy tiền và “vật dẫn” theo từng phong tục tập quán, yêu cầu để hoàn tất nghi lễ. Tục thờ ma xó cũng tương tự như vậy. 

Ma xó vốn được coi là những vong linh vất vưởng, lang thang chưa được siêu sinh và dân gian luôn tin rằng, “họ” – phần âm, mắt thường không thể thấy được nhưng luôn tồn tại xung quanh.

Từ nền tảng văn hoá đó, Ma Xó tiếp cận hình ảnh bàn lễ không như một đạo cụ gây sợ hãi, mà như một cấu trúc tâm linh có logic nội tại. Bàn lễ trong phim được xây dựng dựa trên năm yếu tố ngũ hành gồm kim, mộc, thuỷ, hoả và thổ – những nguyên lý cốt lõi trong quan niệm Á Đông về sự vận hành của vạn vật. Kim hiện diện qua vật chứa bằng kim loại, tượng trưng cho ranh giới và sự ràng buộc giữa người sống và vong linh. 

Mộc được thể hiện qua nén nhang, vừa là vật dẫn truyền lời khấn, vừa đại diện cho sự kết nối giữa các cõi. Thuỷ là những chén nước song song, biểu trưng cho dòng chảy sinh – diệt và phần hồn còn lưu lạc. Hoả xuất hiện qua đèn dầu, yếu tố kích hoạt nghi thức và mở lối giao tiếp với thế giới âm linh. Thổ được nhấn mạnh qua việc bàn lễ đặt sát mặt đất, khẳng định mối liên hệ trực tiếp với âm phần và cội rễ.

Đạo diễn Phan Bá Hỷ cho biết: “Việc sắp đặt đầy đủ năm yếu tố này không mang tính minh hoạ hình thức, mà tạo nên hệ thống vận hành cho thế giới tâm linh trong phim. Khi một yếu tố bị xáo trộn hoặc lạm dụng, sự cân bằng giữa các hành sẽ đổ vỡ, kéo theo những hệ quả khó kiểm soát. Từ đó, ma xó trong Ma Xó không xuất hiện như một thực thể tà ác thuần tuý, mà là hệ quả của niềm tin lệch hướng, khi con người tìm cách sử dụng nghi lễ để cưỡng cầu lợi ích cá nhân”. 

Bàn cúng trong Ma Xó trở thành nơi phơi bày ranh giới mong manh giữa tín ngưỡng và sự sa ngã, giữa khát vọng được cứu rỗi và cái giá phải trả khi phá vỡ trật tự tự nhiên.

Cách tiếp cận dựa trên nền tảng văn hoá và nghi lễ cũng là hướng đi đã được chứng minh hiệu quả trong điện ảnh kinh dị. Tại Việt Nam, những bộ phim như: Ma Da hay Quỷ Nhập Tràng 1&2,... cho thấy khán giả sẵn sàng đón nhận nỗi sợ khi nó bắt nguồn từ những niềm tin quen thuộc trong đời sống. 

Trên bình diện quốc tế, các tác phẩm như The Wailing (tựa Việt: Tiếng Than 2016) hay phim kinh dị Hereditary (Di Truyền 2018), Incantation ( Chú Nguyền - Phát hành chính thức trên nền tảng Netflix 2022) cũng được đánh giá cao nhờ xây dựng thế giới kinh dị dựa trên nghi lễ và biểu tượng văn hoá bản địa, thay vì lạm dụng hiệu ứng giật gân.

Theo đó, nếu như trước đây, sự căng thẳng của phim kinh dị thường được đặt nặng ở những tình huống mang yếu tố hoang mang kết hợp với âm thanh gây giật mình; hay bối cảnh rùng rợn, không gian ngột ngạt… thì nhiều phim kinh dị gần đây cho thấy nỗi ám ảnh đến từ chính không gian sống, hay từ những vật dụng quen thuộc hàng ngày mới đáng sợ hơn bao giờ hết. Bởi chúng là thứ thuộc về, mà mỗi người trải qua hàng giờ, hàng ngày.

Chính thế, Ma Xó lựa chọn tái hiện tín ngưỡng dân gian bằng sự chắt lọc và tôn trọng, coi nghiên cứu bàn lễ, nghi thức và quan niệm thờ ma là một phần không thể thiếu của quá trình sáng tạo. 

Bộ phim đặt trọng tâm vào việc lý giải vì sao con người tìm đến tâm linh khi tuyệt vọng, và cách những nghi lễ vốn sinh ra để trấn an nỗi sợ lại có thể trở thành nguồn cơn của bi kịch khi bị sử dụng sai mục đích. Đây cũng là lý do hình ảnh bàn lễ được giới thiệu như chi tiết đầu tiên của phim, như một tuyên ngôn về cách Ma Xó đối thoại với chất liệu văn hoá dân gian trên màn ảnh rộng.

Phim Ma Xó sẽ từng bước bóc tách nỗi đau, sự cùng quẫn trong đời sống xã hội và nội tâm con người khi phải đứng trước những lựa chọn khắc nghiệt về mặt đạo đức. Tựu hình chung, trong tác phẩm đầu tay của đạo diễn Phan Bá Hỷ, do 856 PICTURES và CJ HK Entertainment đồng sản xuất - hình ảnh ma xó không dừng lại ở một vong linh lạc loài, mà được khai thác như một công cụ phục vụ cho mưu cầu lợi ích cá nhân. Đó là niềm tin lệch lạc của một cặp vợ chồng trẻ, khi xem tâm linh như chiếc phao cứu sinh, để rồi tự đẩy mình vào chuỗi bi kịch chồng chất.

Hiện Ma Xó đang trong giai đoạn hậu kỳ và dự kiến khởi chiếu toàn quốc vào tháng 6 năm 2026.